Słuszna kara za nędzę? Lakoff, Oates, Dickens i mit zasłużonego losu, czyli jak metafora Surowego Ojca zmienia systemowe wykluczenie w rzekomą porażkę moralną.

Są takie książki, które pojawiają się w naszym życiu po to aby zmienić nasz sposób patrzenia na rzeczywistość raz na zawsze. Zrobiłam kiedyś ranking tych książek i dwie z nich chciałabym omówić w kontekście przeramowania George'a Lakoffa i jego metafory Surowego Ojca.

W ujęciu Lakoffa ideologia Surowego Ojca zakłada, że świat jest pełen niebezpieczeństw, a jedyną receptą na sukces jest żelazna samokontrola, dyscyplina i posłuszeństwo. W tej logice bogactwo i awans są naturalną nagrodą za moralną wyższość, a ubóstwo – zasłużoną karą za słabość charakteru.

„Jeśli się starasz i przestrzegasz zasad – wygrywasz. Jeśli tkwisz na dnie – sam jesteś sobie winien, bo zabrakło ci samokontroli.”

Zarówno Dickens w Wielkich nadziejach, jak i Oates w Oni  pokazują, jak ta narracja staje się narzędziem okrucieństwa i usprawiedliwieniem dla systemowej niesprawiedliwości.

W powieści Oates model Surowego Ojca nie działa jako system opiekuńczy czy pedagogiczny, lecz jako ideologia obwiniania ofiary i sankcjonowania przemocy domowej oraz systemowej.

Kiedy Pat Furlong, ojczym Maureen, jednej z bohaterek powieści Oates odkrywa ukryte przez nią pieniądze, jego reakcja nie jest po prostu aktem chciwości. W brutalnej logice domu patriarchalnego Maureen zgrzeszyła „samowolą” – próbowała stworzyć własny, niezależny (i w niezbyt moralny, ale jednak skuteczny sposób) zasób bez zgody autorytetu. Pobicie jej niemal na śmierć i odebranie oszczędności zostaje wzniesione do rangi moralnej egzekucji za „nieposłuszeństwo”. System Surowego Ojca nie pozwala osobie z niższej hierarchii (kobiecie, dziecku, ubogiemu) na autonomię.

U Oates każde próby zdobycia wykształcenia czy awansu materialnego przez bohaterów są traktowane przez otoczenie z podejrzliwością. Sfera ubóstwa Detroit rządzi się niepisaną zasadą: „zostań na swoim miejscu”. Próba ucieczki jest odczytywana jako podważenie porządku i pycha, co natychmiast prowokuje reakcję obronną środowiska (przemoc, marginalizację, hejt).

Stan zamknięcia w sobie, w jaki wpada Maureen po pobiciu, jest symboliczną oddecyzją. Kiedy świat wymusza posłuszeństwo i karze za każdą próbę budowania własnej woli, jedyną formą przetrwania staje się całkowity brak ekspresji – stanie się „przedmiotem”, który nie prowokuje gniewu Surowego Ojca.

Tymczasem brat Maureen Jules próbuje użyć swojej fizyczności i uroku jako kapitału wyzwolenia. Małżeństwo lub romans z kobietą z wyższej klasy – Nadine Greene – ma być dla niego przepustką do innego świata. Zamiast budować status krok po kroku poprzez systemową pracę, chce przeskoczyć przepaść klasową dzięki miłości. W głębi duszy wierzy, że zasługuje na coś lepszego niż szarość i brud rodzimego domu.

Jules próbuje uciec od przemocy swojego ojca i ojczyma, ale przemoc jest w nim głęboko zinternalizowana. Model Surowego Ojca nauczył go, że w świecie wygrywa tylko ten, kto uderzy pierwszy. Nawet gdy Jules próbuje być czuły czy ideowy, w sytuacjach kryzysowych odruchowo sięga po agresję – bo nie zna innego instrumentu wywierania wpływu na rzeczywistość.

Niestety Nadine reprezentuje klasę wyższą, która traktuje Julesa nie jak partnera, ale jak egzotyczny, niebezpieczny „rekwizyt”. Próba ucieczki poprzez ten romans kończy się tragedią. Gdy Nadine go odrzuca, a potem w akcie desperacji i psychicznej zapaści do niego strzela, Jules zostaje ostatecznie uszkodzony – fizycznie i duchowo. Klasa wyższa nie przyjmuje go do siebie; zużywa go i porzuca, udowadniając, że granice klasowe są nieprzekraczalne dla kogoś bez kapitału i ochrony.

Jules bezustannie się przemieszcza – wyjeżdża z Detroit, próbuje szukać szczęścia na Południu, podejmuje się przygodnych prac. Jest ucieleśnieniem tradycyjnej amerykańskiej idei „go West” (ruszaj na Zachód, stwórz siebie na nowo). Wierzy, że jeśli zmieni otoczenie, zresetuje swoją tożsamość i utnie pępowinę łączącą go z toksyczną, przemocową rodziną.

Widząc, że tradycyjną drabiną społeczną idzie się zbyt wolno, Jules wchodzi na ścieżkę drobnych przestępstw, układów i ryzyka. Staje się częścią nieformalnej gospodarki nędzy, licząc na szybki „złoty strzał”.

U Dickensa metafora Surowego Ojca przejawia się na dwóch płaszczyznach: w opresyjnym wychowaniu domowym oraz w bezdusznej strukturze klasowej XIX-wiecznego Londynu.

Początkowa relacja Pipa z siostrą i stryjem jest podręcznikowym przykładem zniekształconego modelu Lakoffa. Pani Joe wychowuje Pipa twardą ręką, wmawiając mu bezustannie, że sam fakt jego narodzin był dla niej ciężarem, a on sam jest chciwy, podły i skłonny do przestępstwa. Wuj Pumblechook z kolei nieustannie egzaminuje go i moralizuje przy stole. W efekcie młody Pip internalizuje poczucie winy: dochodzi do wniosku, że na każde dobre traktowanie musi dopiero „zasłużyć”, a jego naturalny stan to stan winowajcy.

Kiedy Pip otrzymuje wsparcie finansowe, automatycznie zakłada, że jego patronką jest panna Havisham. Wpisuje to w logikę Surowego Ojca: uwierzył, że został „wybrany” przez arystokrację z racji swoich ukrytych zalet moralnych i godności. Dickens obnaża tę pychę. Panna Havisham nie jest sprawiedliwym monarchą nagradzającym cnotę – jest zgorzkniałą manipulatorką, która używa Pipa i Estelli do własnych celów.

Największą ironią powieści jest fakt, że to Abel Magwitch – zbiegły skazaniec i wyrzutek – realizuje funkcję opiekuna. Magwitch narzuca sobie niewyobrażalną dyscyplinę na wygnaniu. Odmawia sobie wszystkiego, by stworzyć „dżentelmena”. Działa dokładnie według zasad Lakoffowskiego Ojca (praca, samokontrola, dążenie do celu), ale robi to z poziomu najniższej kasty. Pip gardzi Magwitchem, ponieważ w głowie Pipa „dobroczyńca” musi być czysty, elegancki i legitymizowany przez wyższe sfery. Dickens zmusza Pipa do przewartościowania wszystkiego: ostatecznie Pip musi odrzucić estetyczny sztafaż wyższych sfer, by dostrzec prawdziwą miłość i poświęcenie ukryte pod łachmanami skazańca.

Zarówno Dickens, jak i Oates demaskują tę samą pułapkę myślową. Metafora Surowego Ojca tworzy wygodną iluzję: pozwala społecznej elicie wierzyć, że ich pozycja to wyłączna zasługa cnoty i pracy, a los ubogich to słuszna kara za lenistwo.

Podczas gdy Dickens daje Pipowi szansę na moralny ratunek poprzez powrót do prostoty i dobroci Joego Gargery'ego, Oates nie pozostawia złudzeń – w zmaterializowanym, przemysłowym chaosie XX wieku ucieczka z dołka wymaga drastycznych cięć, a pogruchotanych życiorysów nie da się łatwo zszyć. 

Oba dzieła przypominają jednak o jednym: nierówności społeczne to nie sprawiedliwy egzamin z dyscypliny, lecz matnia, z której żadne puste ani głębokie frazesy nikogo nie wyciągną.

Czytanie tych powieści przez pryzmat teorii Lakoffa uświadomiło mi, jak łatwo ulegamy pokusie prostych narracji moralnych, które tak naprawdę służą jedynie usprawiedliwieniu statusu quo. Głosimy pochwałę indywidualnej odpowiedzialności i merytokracji, kompletnie ignorując niewidzialną architekturę klasową, przemoc strukturalną czy kapitał startowy.

Zarówno Wielkie nadzieje, jak i Oni ściągają tę maskę. Pokazują, że dopóki oceniamy ludzi przez pryzmat surowego osądu, a nie systemowego zrozumienia i współczucia, dopóty będziemy powielać ten sam opresyjny schemat – bez względu na to, czy mowa o XIX-wiecznym Londynie, Detroit z lat 60., czy o współczesnych realiach.

Ostatecznie najważniejszą lekcją, jaką dają nam Oates i Dickens, jest potrzeba zmiany ramy myślenia. Bo dopóki nie przestaniemy patrzeć na świat oczami Surowego Ojca, dopóty walka o własną autonomię będzie przypominać walenie głową w mur.